# Is Luxemburg ooit van Nederland geweest? De Oranjes als groothertog (1815–1890)

> Van 1815 tot 1890 was de Nederlandse koning ook groothertog van Luxemburg. Hoe dat zo kwam, waarom het in 1890 ophield en wat er nog van over is.

URL: https://alleskloer.lu/nl/blog/is-luxemburg-van-nederland-geweest
Gepubliceerd: 2026-11-18
Uitgever: Alles Kloer (alleskloer.lu), online cursus Luxemburgs met uitleg in het Nederlands

## Kort antwoord

Niet als provincie, wel via de koning. Van 1815 tot 1890 was de koning der Nederlanden ook groothertog van Luxemburg (een personele unie). Toen Willem III in 1890 overleed, kon zijn dochter Wilhelmina hem in Luxemburg niet opvolgen en ging het groothertogdom naar Adolf van Nassau-Weilburg.

Luxemburg en Nederland delen meer geschiedenis dan veel mensen denken. Drie Nederlandse koningen waren ook groothertog van Luxemburg. Zo zit het.

## 1815: het Congres van Wenen

Na de val van Napoleon herverdeelden de Europese grootmachten op het Congres van Wenen de kaart van Europa. Luxemburg werd een groothertogdom en ging naar Willem I, de nieuwe koning der Nederlanden, als compensatie voor de Duitse erflanden van zijn familie, het huis Oranje-Nassau.

Luxemburg was daarmee geen Nederlandse provincie, maar een apart land met dezelfde vorst: een personele unie. Tegelijk was het lid van de Duitse Bond, en in de vesting Luxemburg lag een Pruisisch garnizoen. In de praktijk bestuurde Willem I het groothertogdom wel alsof het een achttiende provincie was.

## 1830 tot 1839: de Belgische Opstand en de splitsing

In 1830 kwamen de zuidelijke Nederlanden in opstand en ontstond België. Het grootste deel van Luxemburg koos de kant van de Belgen, behalve de vesting zelf. Pas in 1839, bij het Verdrag van Londen, legde Willem I zich neer bij de Belgische onafhankelijkheid.

Luxemburg werd toen gesplitst. Het westelijke, overwegend Franstalige deel werd de Belgische provincie Luxemburg. Het oostelijke, Luxemburgstalige deel bleef groothertogdom onder de Nederlandse koning. Dat is ongeveer het Luxemburg van nu.

## 1867: de Luxemburgse crisis

Koning Willem III wilde Luxemburg in 1867 verkopen aan de Franse keizer Napoleon III. Pruisen was daar fel op tegen, en er dreigde oorlog. Een conferentie in Londen loste het op: Luxemburg werd een neutraal land, het Pruisische garnizoen vertrok en de vesting werd grotendeels afgebroken. De Oranjes bleven groothertog.

Van 1850 tot 1879 vertegenwoordigde prins Hendrik, de broer van Willem III, de koning als stadhouder in Luxemburg. Hij was er populair.

## 1890: het einde van de personele unie

Toen Willem III in 1890 overleed, werd zijn dochter Wilhelmina koningin der Nederlanden. In Luxemburg kon ze hem niet opvolgen. Een oud familieverdrag van het huis Nassau, het Nassause Erfverdrag van 1783, liet daar alleen mannelijke erfgenamen toe zolang er nog een man in de familie was.

De kroon ging daarom naar Adolf van Nassau-Weilburg, uit een andere tak van de familie Nassau. Zijn nakomelingen regeren nog steeds: de groothertogelijke familie van Luxemburg is dus verre familie van het Nederlandse koningshuis.

## Tijdlijn

| Jaar | Wat er gebeurde |
| --- | --- |
| 1815 | Congres van Wenen: Luxemburg wordt groothertogdom onder Willem I |
| 1830 | Belgische Opstand: het grootste deel van Luxemburg kiest voor België |
| 1839 | Verdrag van Londen: het westen wordt Belgisch, het oosten blijft groothertogdom |
| 1867 | Luxemburgse crisis: Luxemburg wordt neutraal, de vesting gaat grotendeels tegen de grond |
| 1890 | Willem III overlijdt; Adolf van Nassau-Weilburg wordt groothertog |
| 1944 | Benelux-douane-unie afgesproken, de basis van de huidige samenwerking |

## Wat er nog van over is

De groothertog en de Nederlandse koning zijn verre familie, beide uit het huis Nassau. Nederland, België en Luxemburg werken sinds de Tweede Wereldoorlog samen in de Benelux. En de taal? Het Nederlands heeft nooit vaste voet gekregen in Luxemburg, maar Luxemburgs en Nederlands blijven familie. Zie [Waar lijkt de Luxemburgse taal op?](https://alleskloer.lu/nl/blog/waar-lijkt-luxemburgs-op).

Wie vandaag in Luxemburg woont, leert vooral Luxemburgs en Frans. Met uitleg in het Nederlands kan dat bij Alles Kloer: [les 1](https://alleskloer.lu/nl/lektioun/01-klanken-spelling-en-uitspraak) is gratis.

## Veelgestelde vragen

### Is Luxemburg ooit van Nederland geweest?

Niet als provincie. Van 1815 tot 1890 was de koning der Nederlanden wel ook groothertog van Luxemburg, in een personele unie. Willem I bestuurde het groothertogdom in de praktijk als een extra provincie.

### Waarom is Wilhelmina geen groothertogin van Luxemburg geworden?

Het Nassause Erfverdrag van 1783 liet in Luxemburg alleen mannelijke opvolgers toe zolang er een man in de familie Nassau was. Daarom ging de kroon in 1890 naar Adolf van Nassau-Weilburg.

### Zijn de Luxemburgse en Nederlandse koningshuizen familie?

Ja, verre familie. Beide stammen af van het huis Nassau: de Oranjes van de tak Oranje-Nassau, de Luxemburgse groothertogen van de tak Nassau-Weilburg.

---

Gratis beginnen: https://alleskloer.lu/nl/lektioun/01-klanken-spelling-en-uitspraak (les 1 tot en met 3 gratis, zonder account). Niveautest: https://alleskloer.lu/nl/niveautest
